Unions Network: Phải làm gì để thu thập, sắp xếp và phân tích các bằng chứng, nhằm xác định sự thật và thủ phạm trong các vụ án hình sự? Cảnh sát có quyền và trách nhiệm gì trong từng giai đoạn của cuộc điều tra? Cảnh sát và Viện Kiểm sát phải tuân thủ những quy trình, nguyên tắc nào để không truy tố sai, không xâm phạm các quyền của nhân chứng và nghi phạm?

Để trả lời những câu hỏi này, mời các bạn đọc một giáo trình môn Điều tra Hình sự của Canada, mang tên “Giới thiệu môn Điều tra Hình sự: Quy trình, Thực hành & Tư duy”. Sách do thanh tra Rod Gehl và tiến sĩ Darryl Plecas biên soạn, do Viện Tư pháp British Columbia xuất bản năm 2016, và được chị Nguyễn Trang Nhung (CTV Mạng lưới Nghiệp đoàn) chuyển ngữ. Chúng tôi tin rằng giáo trình này sẽ giúp ích cho rất nhiều người Việt Nam – từ các phóng viên điều tra, luật gia, cho đến những nhà hoạt động muốn giám sát cơ quan thực thi pháp luật.

Xin click vào ĐÂY để đọc những chương đã dịch, hoặc vào ĐÂY để truy cập qua mục lục.

*

Chương 2: Một số khái niệm cơ bản quan trọng

Kỳ 1: Tư pháp cơ bản và
Hiến chương về Quyền và Tự do

“Có nhiều quy tắc, khái niệm, nguyên tắc, học thuyết và giao thức pháp lý mà các điều tra viên phải chú ý khi họ tham gia một cuộc điều tra, và mỗi điều phải được đưa vào quy trình tư duy của họ.”

Sẽ không thể đánh giá đúng quy trình điều tra mà không thiết lập trước hết sự hiểu biết về khung cảnh pháp lý đời thực mà nó xảy ra. Khung cảnh pháp lý đó là hệ thống tư pháp hình sự và đặc biệt là hệ thống tòa án. Quy trình điều tra cũng tồn tại trong các quy tắc pháp luật thành văn, bao gồm Hiến chương về Quyền và Tự do của Canada, và các phán quyết của án lệ được tuyên bởi các tòa án. Xem xét sự tồn tại của các điều kiện, nghĩa vụ và quy tắc án lệ này, có nhiều thuật ngữ và khái niệm mà một điều tra viên cần hiểu để hoạt động phù hợp và hiệu quả trong hệ thống tư pháp hình sự. Mục đích của chương này là giới thiệu một số thông số pháp lý cơ bản và khái niệm về tư pháp hình sự trong đó quá trình điều tra tội phạm diễn ra. Các nội dung này bao gồm:

  • Công lý cơ bản và Hiến chương về Quyền và Tự do
  • Vai trò của thẩm phán, công tố viên, người bào chữa và cảnh sát trong hệ thống tư pháp
  • Gánh nặng chứng minh (burden of proof)
  • Niềm tin vượt qua sự nghi ngờ hợp lý
  • Căn cứ hợp lý cho niềm tin
  • Bằng chứng trong cán cân xác suất (balance of probabilities)
  • Hệ thống đối nghịch (adversarial system)
  • Luật thành văn
  • Thông luật (án lệ)
  • Actus Reus và Mens Rea
  • Trường hợp prima facie (ấn tượng đầu tiên), các yếu tố của tội phạm và thông tin
  • Nhiệm vụ điều tra và sử dụng sự suy xét
  • Bắt giữ và giam giữ nghi phạm

 

Chủ đề 1: Tư pháp cơ bản và Hiến chương về Quyền và Tự do

Các hệ thống tư pháp hình sự tồn tại để bảo vệ xã hội bằng cách sử dụng một loạt luật và quy định được thiết kế để xác định, kiểm soát và ngăn cấm hành vi và ứng xử không chấp nhận được. Hành vi và ứng xử bị ngăn cấm hoặc kiểm soát có thể bao gồm từ các hành vi tội phạm khủng bố và giết người, đến các vi phạm nhỏ, chẳng hạn như vượt qua giới hạn về tốc độ hay tưới nước cho một bãi cỏ ngoài thời gian cho phép. Các luật và quy định này có thể dẫn đến một loạt các bản án, hạn chế và can thiệp vào tự do cá nhân hoặc hình phạt đối với người phạm tội. Ở Canada, các hình phạt có thể bao gồm từ tù chung thân mà không đủ điều kiện tạm tha trong 25 năm, cho đến phạt tiền, quản chế hoặc cảnh cáo. Như một nguyên tắc cốt lõi trong việc áp dụng bất kỳ luật nào trong số này, có những giá trị xã hội mạnh mẽ phản ánh sự mong đợi của những công dân sống dưới sự bảo vệ của luật pháp. Công dân mong đợi và yêu cầu luật pháp được thực thi công bằng và theo cách tôn trọng các quyền và tự do của họ với tư cách cá nhân. Sự mong đợi này đặc biệt liên quan đến bất kỳ người nào bị nghi ngờ hoặc bị cáo buộc phạm tội.

Những giá trị và kỳ vọng về sự công bằng có nguồn gốc từ thời La Mã cổ đại và thông luật của Anh, hệ thống mà cuối cùng đã xác định các nguyên tắc “công lý tự nhiên”, hiện nay thường được gọi là “công lý cơ bản” ở Canada (Dostal, 2012h).

Tại cốt lõi của các nguyên tắc “công lý tự nhiên”, hay “công lý cơ bản” này, một số mệnh lệnh hoạt động (operational imperative) cơ bản đã được thiết lập để hướng dẫn kết quả của hệ thống tư pháp và bảo đảm công lý cơ bản cho những người bị buộc tội. Chẳng hạn, người nào cáo buộc hành vi phạm tội đã xảy ra thì phải chứng minh điều đó, người nào bị buộc tội thì có quyền xem bằng chứng chống lại họ, có quyền trả lời cáo buộc và đưa ra biện hộ, người nào xét xử (thông thường nhất là thẩm phán) thì không được thiên vị, phải dựa trên bằng chứng để đi đến quyết định và phải đưa ra bằng chứng đã được xem xét khi quyết định được tuyên bố. Tiếp tục tuân thủ các nguyên tắc “công lý cơ bản” này, một Hiến chương về Quyền và Tự do của Canada, Các phần 7-14 đã được ban hành thành luật năm 1982, thay thế cho Dự luật Nhân quyền Canada (Chính phủ Canada, 2015).

Trích từ Hiến chương về Quyền và Tự do, Các phần 7-14, “Quyền Pháp lý”:

7. Mọi người có quyền sống, quyền tự do và an ninh cá nhân và quyền không bị tước đoạt các quyền này ngoại trừ theo các nguyên tắc công lý cơ bản.

8. Mọi người có quyền được an toàn trước những khám xét hoặc bắt bớ bất hợp lý.

9. Mọi người có quyền không bị giam giữ hoặc bỏ tù một cách tùy tiện.

10. Khi bị bắt hoặc giam giữ, mọi người có quyền:

(a) được thông báo kịp thời về các lý do;

(b) thuê và ủy quyền cho luật sư không chậm trễ và được thông báo về quyền đó; và

(c) được bảo đảm việc giam giữ là hợp pháp thông qua trát của tòa, và được trả tự do nếu việc giam giữ là không hợp pháp.

11. Bất kỳ người nào bị buộc tội đều có quyền

(a) được thông báo mà không có sự chậm trễ vô lý về hành vi phạm tội cụ thể;

(b) được xét xử trong một thời gian hợp lý;

(c) không bị buộc phải là nhân chứng trong tố tụng chống lại mình liên quan đến hành vi phạm tội;

(d) được coi là vô tội cho đến khi được chứng minh là có tội theo luật trong phiên tòa công bằng và công khai bởi một tòa án độc lập và vô tư;

(e) không bị từ chối bảo lãnh hợp lý mà không có lý do chính đáng;

(f) được xét xử bởi bồi thẩm đoàn trong đó hình phạt tối đa cho hành vi phạm tội là phạt tù năm năm hoặc hình phạt nặng hơn, ngoại trừ trường hợp phạm tội theo luật quân sự đã được xét xử trước tòa án quân sự;

(g) không bị kết tội vì bất kỳ hành vi hoặc thiếu sót nào trừ khi, tại thời điểm hành động hoặc thiếu sót, nó cấu thành tội phạm theo luật Canada hoặc luật quốc tế, hoặc là tội phạm theo các nguyên tắc chung của pháp luật được cộng đồng các quốc gia công nhận;

(h) không bị xét xử lần nữa nếu cuối cùng được tha bổng cho hành vi phạm tội và, không bị xét xử hay trừng phạt vì tội đó lần nữa nếu cuối cùng bị kết tội và bị trừng phạt vì hành vi phạm tội; và

(i) được hưởng hình phạt nhẹ hơn, nếu bị kết tội và nếu hình phạt cho hành vi phạm tội đã được thay đổi giữa thời điểm phạm tội và thời điểm tuyên án.

12. Mọi người có quyền không phải chịu bất kỳ sự đối xử hay trừng phạt tàn nhẫn và bất thường nào.

13. Một nhân chứng làm chứng trong bất kỳ thủ tục tố tụng nào có quyền không đưa ra các bằng chứng buộc tội được sử dụng để buộc tội chính nhân chứng đó trong bất kỳ thủ tục tố tụng nào khác, ngoại trừ trong một vụ truy tố về tội khai man hoặc đưa ra bằng chứng mâu thuẫn.

14. Một bên hoặc nhân chứng trong bất kỳ thủ tục tố tụng nào không hiểu hoặc không nói ngôn ngữ được dùng trong quá trình tố tụng hoặc người điếc có quyền được giúp đỡ bởi một thông dịch viên (Chính phủ Canada, 2015).

Như đã giải thích trong tám phần rõ ràng của hiến chương, bất kỳ người nào bị buộc tội đều có mức độ bảo vệ đáng kể khỏi bị coi là có tội hoặc bị đối xử bất công bởi hệ thống tư pháp vì bị buộc tội.

Trong hệ thống tư pháp hình sự, các điều tra viên cảnh sát thường là điểm liên lạc đầu tiên và họ có nghĩa vụ chính là tôn trọng các quyền và tự do được bảo vệ bởi Hiến chương về Quyền và Tự do của Canada. Các bước phải được thực hiện bởi điều tra viên để bảo đảm rằng các quyền và tự do được bảo vệ và các nguyên tắc công lý cơ bản được tuân theo sẽ được trình bày chi tiết về sau trong cuốn sách này.

(còn tiếp)

Nguồn: Rod Gehl & Darryl Plecas, Justice Institute of British Columbia 

dịch bởi Nguyễn Trang Nhung, đăng lần đầu trên  Mạng lưới Nghiệp đoàn

Xin ghi rõ nguồn để tôn trọng công sức của người dịch.

Hits: 21

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *